تَلَنگُری بر حُباب

تَلَنگُری بر 1

رسا صدفیان – مرداد 1402

تاریخ و مطالعات تاریخی پیش از آنچه که ویژگی پیدا کند ، واقعیّت عینی در زیستگاه اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی، فرهنگی و مهمتر از همه این عناصر ؛ حضور مؤلفه مادّی و ملموس میراث و اسنادی است که بنیان های دانش و علوم را در گستره جهان زیستی پی ریزی کرده اند . بنابر این هر نسلی در امتداد راهی گام میگذارد که نشانه های بی بدیل آن در خاستگاه نسلی نشانگاههای روشن و مُستَدَلی را بر جای گذارده اند .

متأسفانه ، فضای حاکم بر کتاب و مطالعه آنچنان که باید ، شایسته نیست و هر آنچه بر قلم رانده میشود اعتماد و اطمینانی در آن دیده نمیشود . از منظر تکلیف ، توفیق گشایش پیوست مکتوب حاصل شد . ماهنامه ای که نام

( گُل خونه ) بر پیشانی دارد و مطالبی را در سطحی نه چندان قوام یافته و وزین برای اهالی کار در شهرداری تهیه دیده است . از این گذشته اگر به مطالب آن توجه شود ، شاید - دانسته و ندانسته – بر ادراکات و شعور مخاطبان ، مَحَکّی نامعقول خورده است و شاخص ترین پرسش شاید این باشد که : چرا چنین شکاف عمیقی میان ( شناخت ) پدیدار شده است ؟

از این مختصر که بگذرم ، اشاره اصلی را به مطلبی نشانه میروم که تحت نام : ( تکیه چال، تکیه ای با قدمت 700 سال) در این ماهنامه به تحریر آمده .

توجه را به این نکته مهم جلب می کنم که پیشینه های تاریخی با ذکر اعداد و ارقام ، چیزی نیست که بی محابا و بدون تفکر و فارغ از پشتوانه علمی بتوان آن را در فضای رسانه ای تکثیر کرد . که چه بسا اغلب تحریفات و انحرافات روایی در گذار تاریخی از این باب در مسیر نا درست غلتیده و گمراهی برای مخاطبان را در اهداف خود می نشاند .

قدمت 700 ساله برای تکیه ای که پیشینه تاریخی جغرافیای زیستی در شهری مانند تهران - به یاد داشته باشید که قدمت تهران اندکی بیش از 200 سال است - که حوزه های زندگی جمعی و تشکیل اجتماعات شهری آن در محدوده های معین و حصارهای ایجاد شده از آغاز قاجاریه به شکلی منسجم و سازمان یافته ظاهر شده اند ، وجود تکیه ای به نام( چال ) که امروز ما آن را در ساختارهای بیرونی حصارهای تهماسبی و ناصری میبینیم و کاملاً روشن است که نشانه های مدنیّت و شهر گرایی در این نقطه به عمق و ریشه داری آن در متن محلات حصار شهری وجود نداشته است . پس نخستین شکّ بزرگ و معمای تاریخی برای بزرگنمایی یک پدیده ، سنگینی خود را در اندیشه مخاطبین معلوم می سازد .

حال برای اینکه اندکی در دنیای پیچیده و هزار توی تاریخ جستجوگر جای پای محکم باشیم ، کافی است که معیار این هفت قرن را به پیشا زمان آن پیوند زنیم تا زمانه روزگار خویش را تصویری آشکار بسازیم .

آق قویونلو ها ( 1378 تا 1501 میلادی ) حاکمیّت و سلطه خود را بر جغرافیای ایران استمرار بخشیده اند . به سخنی بهتر ؛ تا ابتدای قرن شانزدهم . از اینرو با انقراض آنان ، خورشید سلسله صفویان از ستیغ کوهها طلوع میکند و قدرتی دیگر پدیدار می شود .

صفویان ( 1502 تا 1735 میلادی ) درست در بزنگاه زمان و تاریخی که میتوان با یک حساب سر انگشتی به مبداء و قدمت این تکیه پی برد . اگر مبنای محاسبه را سر سلسله پادشاهی صفویه بگذاریم که بعید می دانم حسابمان در شمارش درست از آب در آید ، امّا به هر حال بنیان گذار صفویه ( شاه اسماعیل اول ) که 24 سال حکومتگری کرده است و صفحات تاریخ از صفات کنشگری های او در میادین جنگ و صلح ، انباشته از روایات تلخ و فسون گرایی بیحدّ است و از جمله در تعیین و به رسمیت شناختن مذهب رسمی . در نهایت این شاه عباس سوم است که به دست رضا قلی میرزا به قتل میرسد .

افشاریان ( 1735 تا 1750 میلادی ) از نادر شاه که بنیان گذار سلسله افشاری است تا شاهرخ میرزا که آخرین حلقه این سلسله است و به دستور آغا محمد خان کشته میشود .

زندیان ( 1750 تا 1794 میلادی ) از کریم خان که سر دودمان زندیه است تا لطفعلی خان که آخرین پادشاه این سلسله بود خرقه حکومتگری محدود و نزدیک به نیم قرن در قامت افشاریان جلوه نمود که انقراضشان با ستیزهای ادواری میان قبیله قاجارها به نقطه پایان میرسد .

قاجاریه ( 1794 تا 1926 میلادی ) خواجه تاجدار وقتی که تهران را پایتخت می نامد و آن را دارالخلافه می خواند در طول 3 سال سلطه داری ، در چادر خویش کشته میگردد و میراث داران قاجاریه تا احمد شاه ، طومار این سلسله را بمدت 132 سال باز میدارند که به جبر تاریخ در ظهور قدرتی از نوع دیگر ، بساط حاکمان الیگارشی و قبیله محور قاجاریه به دست سر سلسله جدیدی که ، پهلوی نام میگیرد بر چیده میشود .

پهلوی ( 1926 تا 1979 میلادی ) و این عرصه تاریخ معاصر که بواسطه اسناد مکتوب و ملموس و همراه آن با ابزار و وسایل نوین ارتباطی در جا جای تاریخ ضبط است شاهد عینی برای اذهان نسلی است . و حال باید از خود این پرسش اساسی را داشته باشیم که چگونه ممکن است ، جامعه ای که توانسته در گامهای پایانی خود از عصر قجری و ورود به دنیای جدید و برقراری ارتباطی به پیچیدگی قرنی که فناوری را به بشریت ارمغان داده ، پدیده ای به نام تکیه چال با قدمتی 700 ساله را به باور نشاند ؟؟

گر چه در متن ، اعتراف صریحی است که سند روایی را به نقل از زبان عوام واعتبار اهالی حواله میگرداند و روشن نمی سازد که این اهالی از کدامین و چندمین نسل از ساکنان آن جغرافیا هستند .و نیز اشاره به سندی دارد که این پدیده تا سال 1333 شمسی ( یعنی تا هفت دهه پیش ) بصورت سازه ای چادری بوده است و علاوه بر آن اشاراتی متضاد در متن وجود دارد که ابهامات منطقی و تردیدها را صد چندان می کند . مثلاً این جمله : " قدمت این حسینیه قدیمی به گفته اهالی دولاب به بیش از 700 سال و دوران قاجار !!!! می رسد" .جای بسی تأسف است که برای خلق یک اثر نوشتاری ، حتی کوچکترین دقت و بررسی های تاریخی را حول محور تاریخ و اسناد آن از خود دریغ کرده ایم .

بهتر نیست اندکی قبل از آنکه دست بر قلم بریم ، مطالعه کنیم و تاریخ را از منابع و مراجع غنی و صحیح آن در یابیم ؛ آنگاه در عرصه کلک و قلم به نقش و نگار اندیشه بپردازم ؟؟